Việc bảo tồn các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm đã và đang được Việt Nam xác định là nhiệm vụ trọng tâm trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia. Đây không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước mà còn là nghĩa vụ của toàn bộ hệ thống chính trị và sự chung tay của toàn xã hội, nhằm gìn giữ cân bằng sinh thái, bảo vệ nguồn gen quý hiếm của thiên nhiên và đảm bảo sự phát triển bền vững lâu dài.
Trên phạm vi toàn cầu, Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) – được ký kết năm 1973 và có hiệu lực từ ngày 01/7/1975 – hiện đã có 184 quốc gia thành viên, trở thành một trong những hiệp ước quốc tế về bảo tồn có quy mô lớn nhất thế giới. Mục tiêu của CITES là bảo đảm rằng hoạt động thương mại quốc tế không gây nguy hại đến sự tồn tại của các loài hoang dã trong tự nhiên, thông qua cơ chế quản lý và kiểm soát hơn 34.000 loài động vật và thực vật theo các cấp độ bảo vệ khác nhau.
Tuy nhiên, trước những tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, khai thác tài nguyên quá mức và các hoạt động phát triển thiếu bền vững, đa dạng sinh học toàn cầu đang suy giảm ở mức báo động. Nhiều nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng gần một phần tư tổng số loài trên Trái đất đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng trong vài thập kỷ tới. Sự suy giảm và biến mất của các loài không chỉ phá vỡ chuỗi cân bằng sinh thái mà còn đe dọa trực tiếp đến an ninh sinh thái, sinh kế và sự tồn tại của loài người. Nhân Ngày Động, Thực vật hoang dã thế giới năm 2025, cộng đồng quốc tế tiếp tục nhấn mạnh vai trò đặc biệt của thiên nhiên hoang dã đối với hệ sinh thái, đa dạng sinh học và chất lượng sống của con người.
Tại Việt Nam, trong những năm qua, công tác bảo tồn động, thực vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước, các tổ chức quốc tế, các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng xã hội. Nhiều chính sách, chương trình hành động và văn bản quy phạm pháp luật đã được ban hành, tạo hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện cho công tác quản lý, kiểm soát, phòng chống khai thác, buôn bán và tiêu thụ trái phép động vật, thực vật hoang dã. Song song với đó, các hoạt động truyền thông, giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ thiên nhiên và đa dạng sinh học được triển khai sâu rộng, từng bước tạo chuyển biến tích cực trong xã hội.
Thực hiện chức năng, nhiệm vụ được giao, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học đã tham mưu trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình quốc gia về bảo tồn các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Theo Quyết định số 49/QĐ-TTg ngày 08/01/2025, Chương trình đặt ra các mục tiêu quan trọng như: bảo tồn hiệu quả các loài ưu tiên bảo vệ; cải thiện tình trạng quần thể của ít nhất 10 loài; phục hồi và bảo vệ sinh cảnh sống của các loài nguy cấp. Đồng thời, đến năm 2030 phấn đấu có ít nhất 3 loài được gây nuôi bảo tồn và tái thả về tự nhiên, bảo đảm 100% các loài ưu tiên bảo vệ có phương án quản lý, giám sát tại các khu bảo tồn thiên nhiên và khu vực đa dạng sinh học cao.
Để đạt được các mục tiêu này, Chính phủ yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về bảo tồn đa dạng sinh học; tăng cường năng lực tổ chức, quản lý; đồng thời đẩy mạnh phối hợp liên ngành giữa các lực lượng thực thi pháp luật trong công tác phòng, chống các hành vi vi phạm liên quan đến động vật hoang dã. Các hoạt động kiểm soát, ngăn chặn việc săn bắt, khai thác, vận chuyển, buôn bán, tàng trữ, quảng cáo và tiêu thụ trái phép động vật hoang dã, cùng các sản phẩm từ chúng, sẽ được triển khai đồng bộ, quyết liệt. Cơ chế phối hợp, trao đổi thông tin và đường dây nóng tiếp nhận tố giác vi phạm cũng được chú trọng thiết lập nhằm kịp thời phát hiện, xử lý các vụ việc.
Song song với đó, Việt Nam đang triển khai Đề án tăng cường phòng, chống tội phạm về đa dạng sinh học đến năm 2030, tầm nhìn 2050, hướng tới công khai thông tin về tội phạm đa dạng sinh học, nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan và xây dựng các kế hoạch hành động khẩn cấp nhằm bảo tồn các loài có nguy cơ tuyệt chủng cao, đặc biệt là các loài thú, chim, rùa cạn và rùa nước ngọt.
Trong giai đoạn tới, Chính phủ sẽ tập trung thực hiện các dự án điều tra, đánh giá hiện trạng quần thể, xây dựng cơ sở dữ liệu về các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm; triển khai các mô hình bảo tồn tại chỗ, gây nuôi, tái thả phục hồi quần thể; đồng thời xây dựng kế hoạch hành động bảo tồn riêng cho từng loài có nguy cơ tuyệt chủng cao. Đây là những bước đi quan trọng nhằm thực hiện hiệu quả Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2030, tầm nhìn 2050, hướng tới phát triển kinh tế – xã hội theo định hướng xanh, bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu, vì một tương lai hài hòa giữa con người và thiên nhiên.
Thái Bá Thám
Văn phòng Ban Quản lý
