Rừng là một trong những hệ sinh thái quan trọng nhất trên hành tinh, giữ vai trò then chốt trong điều hòa khí hậu, bảo vệ đất và nguồn nước, duy trì đa dạng sinh học, đồng thời cung cấp nguồn tài nguyên thiết yếu cho sự phát triển kinh tế – xã hội của loài người. Tuy nhiên, trong nhiều thập kỷ qua, rừng trên thế giới đã và đang đối mặt với tình trạng suy thoái ngày càng nghiêm trọng. Suy thoái rừng không chỉ thể hiện ở sự mất đi diện tích che phủ, mà còn là sự suy giảm về chất lượng, cấu trúc, chức năng sinh thái và các giá trị kinh tế – xã hội mà rừng mang lại.
Trong bối cảnh suy thoái rừng diễn ra trên phạm vi toàn cầu, nhiều tổ chức quốc tế đã đưa ra các định nghĩa và cách tiếp cận khác nhau nhằm làm rõ bản chất của hiện tượng này. FAO cho rằng suy thoái rừng là sự suy giảm độ tàn che hoặc sức sản xuất của rừng, phản ánh trực tiếp sự giảm sút sinh khối, năng suất và khả năng cung cấp gỗ, lâm sản ngoài gỗ cũng như các dịch vụ hệ sinh thái. Theo cách tiếp cận này, rừng bị suy thoái không chỉ nghèo nàn về thành phần loài cây gỗ, mà còn bị biến đổi cấu trúc, chức năng và điều kiện lập địa, khiến quá trình phục hồi tự nhiên gặp nhiều trở ngại.
UNEP nhấn mạnh suy thoái rừng là hệ quả của các hoạt động nhân sinh làm phá vỡ cấu trúc, chức năng sinh thái và tổ thành loài của rừng thứ sinh. Trong khi đó, Tổ chức Gỗ Nhiệt đới Quốc tế (ITTO) tiếp cận suy thoái rừng theo hướng toàn diện hơn, coi đây là sự suy giảm dài hạn các lợi ích mà rừng có khả năng cung cấp, bao gồm cả giá trị kinh tế, sinh thái và xã hội. IPCC lại gắn khái niệm suy thoái rừng với vấn đề biến đổi khí hậu, nhấn mạnh sự mất mát trữ lượng carbon và độ tàn che rừng do các hoạt động trực tiếp của con người.
Các nghiên cứu gần đây của FAO và IPBES tiếp tục mở rộng cách hiểu về suy thoái rừng, khẳng định rằng suy thoái không chỉ là mất rừng, mà còn là sự suy giảm chất lượng rừng, mất đa dạng sinh học, giảm khả năng lưu trữ carbon và suy giảm các giá trị văn hóa – xã hội gắn với rừng. Mặc dù có khác nhau về trọng tâm, các định nghĩa này đều thống nhất ở một điểm: suy thoái rừng là sự suy giảm chức năng sinh thái và giá trị tổng hợp của hệ sinh thái rừng.
Được UNESCO công nhận năm 2007, Khu Dự trữ sinh quyển Miền Tây Nghệ An là là nơi sinh sống của hàng nghìn loài động, thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm như sao la, voi, voọc cùng hệ thực vật đặc hữu của dãy Trường Sơn. Phục hồi rừng tại đây không chỉ nhằm tăng độ che phủ mà còn hướng tới bảo tồn nguồn gen bản địa, duy trì cân bằng sinh thái và góp phần giảm phát thải khí nhà kính. Về kinh tế – xã hội, khu dự trữ sinh quyển gắn chặt với đời sống của đồng bào Thái, Khơ Mú, H’Mông… Những năm gần đây, nhờ chính sách DVMTR và các cơ chế tài chính quốc tế, cộng đồng địa phương đã có thêm nguồn thu ổn định từ việc bảo vệ rừng, từng bước giảm phụ thuộc vào khai thác tài nguyên rừng tự nhiên.
Công tác phục hồi rừng tại Khu Dự trữ sinh quyển Miền Tây Nghệ An vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Địa hình cao, dốc và bị chia cắt mạnh, điều kiện khí hậu – thủy văn khắc nghiệt gây khó khăn cho sản xuất, đời sống và công tác trồng, bảo vệ rừng. Dân cư chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số, trình độ dân trí và tay nghề còn hạn chế, phương thức canh tác truyền thống vẫn phổ biến, trong khi đất sản xuất nông nghiệp chỉ chiếm khoảng 3,2% diện tích tự nhiên.
Cơ sở hạ tầng, đặc biệt là giao thông, còn yếu kém; phân bố dân cư không đồng đều; phần lớn diện tích rừng thuộc rừng phòng hộ và rừng đặc dụng, khiến việc tổ chức sản xuất gặp nhiều khó khăn. Nếu không có các mô hình sinh kế phù hợp, nguy cơ người dân quay lại khai thác rừng trái phép vẫn còn hiện hữu.
Đối với Khu Dự trữ sinh quyển Miền Tây Nghệ An, phục hồi rừng không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn đa dạng sinh học, mà còn là chiến lược phát triển kinh tế – xã hội gắn với văn hóa dân tộc và sinh kế cộng đồng. Định hướng “rừng – con người – văn hóa” đang từng bước được hiện thực hóa, trong đó cộng đồng địa phương vừa là chủ thể hưởng lợi, vừa là lực lượng nòng cốt tham gia bảo vệ và tái tạo rừng. Đây chính là nền tảng quan trọng để bảo đảm sự bền vững lâu dài cho hệ sinh thái rừng và đời sống người dân miền Tây Nghệ An.
Nguyễn Thành Chung
Thành viên Ban Quản lý
