Tựa lưng vào dãy Kim Nhan và hướng về thác khe Sừng của xã Hoa Sơn (Anh Sơn, Nghệ An), đền Cửa Lũy hiện lên giữa đại ngàn như một chứng tích hơn 600 năm lịch sử. Nơi đây gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, khi năm 1424, thực hiện kế sách của tướng Nguyễn Chích “giữ Nghệ An làm chỗ đứng chân”, nghĩa quân tiến về miền Tây xứ Nghệ và lập lũy chặn giặc Minh ở Cửa Gió – nơi duy nhất có con đường độc đạo qua dãy Trốc Đồng và Thung Rất. Lũy đất kiên cố được dựng lên tại đây để ngăn quân Minh từ đồng bằng kéo lên giải vây cho thành Trà Lân, và từ đó vùng đất này được gọi là Cửa Lũy.
Trong hoàn cảnh gian khổ của chiến trường rừng núi – thủy thổ độc hại, thiếu thốn lương thực và thuốc men – nghĩa quân thường xuyên mắc bệnh. Truyền thuyết kể rằng khi ấy có một nữ y theo quân, người đã tận tụy chăm sóc sức khỏe cho binh sĩ. Cô được yêu mến, kính trọng như ân nhân của nghĩa quân. Một lần trong đợt dịch sốt rét dữ dội, cô một mình băng rừng tìm thuốc cứu người. Kiệt sức bên một gốc cây cổ thụ, cô ngã xuống, tay vẫn nắm chặt bó lá thuốc vừa hái. Được đưa về doanh trại trong tình trạng mê man, cô qua đời vào hôm sau và được an táng gần vọng gác Cửa Lũy.
Sau này, trong một lần tướng quân đi viếng mộ, một con thỏ trắng bất ngờ xuất hiện, chạy ra giữa đường, lượn ba vòng trước đoàn binh rồi biến mất. Trở về doanh trại, nghĩa quân phát hiện nhóm thám báo giặc Minh đang rình rập nhằm ám sát chủ tướng. Tin rằng thỏ trắng là nữ y hiện linh cứu mạng, tướng quân cho lập một ngôi đền ngay dưới gốc cây nơi cô ngã xuống và tôn bà là Bạch Y Thánh Mẫu Lũy Sơn. Từ đó, đền Cửa Lũy nổi tiếng linh thiêng, được các triều đại phong sắc tôn thần.
Trải qua thời gian, chiến tranh và thiên tai khiến di tích nhiều lần bị tàn phá. Trong những năm gần đây, đền được trùng tu và tôn tạo, đồng thời mở rộng thành một quần thể văn hóa – tâm linh quy mô lớn. Năm 2018, khu di tích được quy hoạch chi tiết tỉ lệ 1/500 với tổng diện tích khoảng 15 ha, bao gồm khu đền, khu phủ thờ Tam Tòa Thánh Mẫu – tứ phủ công đồng, khu chùa (trong đó có Chùa Anh Sơn khởi công năm 2019), khu dịch vụ, sân lễ hội, bãi đỗ xe, không gian cây xanh và khu trồng cây thuốc nam. Trước khi mở rộng, phần đền cổ rộng hơn 3.100 m² với các hạng mục như cổng tam quan, nhà Hạ điện, Trung điện, Thượng điện và tam bảo.
Ngày nay, đền Cửa Lũy không chỉ là nơi thờ Nữ y – Bạch Y Thánh Mẫu Lũy Sơn – mà còn là địa điểm linh thiêng thờ Lê Lợi, các tướng sĩ Lam Sơn, Đức Thánh Trần, Phật và nhiều bậc danh nhân. Với những giá trị văn hóa – lịch sử đặc biệt, đền được công nhận là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 3968/QĐ-UBND.VX ngày 6/9/2011.
Nguyễn Tiến Hưng - Văn phòng BQL Khu DTSQ miền Tây Nghệ An
