Trong nỗ lực bảo tồn rừng và đa dạng sinh học, các giải pháp kỹ thuật và quản lý hành chính chỉ có thể phát huy hiệu quả khi gắn chặt với sinh kế và đời sống của cộng đồng địa phương. Thực tiễn cho thấy, trao quyền kinh tế cho phụ nữ – nhóm đối tượng giữ vai trò trung tâm trong đời sống gia đình và cộng đồng – chính là một trong những chìa khóa quan trọng để bảo vệ rừng một cách bền vững, lâu dài.
Tại các vùng miền núi, nơi sinh kế phụ thuộc nhiều vào rừng, phụ nữ thường trực tiếp tham gia các hoạt động thu hái lâm sản ngoài gỗ, sản xuất nông – lâm kết hợp, chế biến nông sản và duy trì các giá trị văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, trong thời gian dài, vai trò kinh tế của phụ nữ chưa được nhìn nhận đúng mức; khả năng tiếp cận nguồn vốn, kỹ thuật, thị trường và cơ hội ra quyết định còn hạn chế. Điều này khiến sinh kế của nhiều hộ gia đình thiếu ổn định, gia tăng nguy cơ khai thác rừng quá mức để mưu sinh.
Việc trao quyền kinh tế cho phụ nữ, vì vậy, không chỉ là vấn đề bình đẳng giới, mà còn là giải pháp thiết thực nhằm giảm áp lực lên tài nguyên rừng, thúc đẩy các mô hình sinh kế xanh và bảo tồn thiên nhiên.
Khu Dự trữ sinh quyển Miền Tây Nghệ An là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số như Thái, Khơ Mú, H’Mông…, với sinh kế gắn bó chặt chẽ với rừng. Trong những năm gần đây, thông qua các chương trình bảo tồn và phát triển sinh kế bền vững, vai trò kinh tế của phụ nữ trong khu vực này ngày càng được khẳng định.
Một minh chứng rõ nét là các nhóm phụ nữ tham gia khai thác và chế biến lâm sản ngoài gỗ như măng rừng, nấm, thảo dược, sản phẩm dệt thổ cẩm. Đây là những hoạt động tận dụng tri thức bản địa, vốn do phụ nữ nắm giữ, đồng thời có tác động thấp đến hệ sinh thái rừng. Khi được hỗ trợ về kỹ thuật, tổ chức sản xuất và kết nối thị trường, các mô hình này đã tạo ra nguồn thu nhập ổn định, giúp nhiều hộ gia đình giảm phụ thuộc vào khai thác gỗ trái phép.
Trong lĩnh vực du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng, phụ nữ dân tộc Thái tại các bản làng vùng đệm giữ vai trò chủ đạo trong vận hành homestay, dịch vụ ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm văn hóa và bán sản phẩm địa phương. Thu nhập từ du lịch đã giúp nhiều gia đình cải thiện đời sống, đồng thời tạo động lực trực tiếp để bảo vệ cảnh quan rừng và môi trường sinh thái – nền tảng của hoạt động du lịch.
Khi phụ nữ có thu nhập ổn định và tiếng nói trong kinh tế gia đình, các quyết định liên quan đến sử dụng tài nguyên rừng cũng thay đổi theo hướng bền vững hơn. Nhiều nghiên cứu và thực tiễn địa phương cho thấy, phụ nữ thường ưu tiên các lợi ích dài hạn như an ninh lương thực, môi trường sống an toàn và tương lai của con cái. Điều này giúp giảm các hành vi khai thác ngắn hạn, mang tính tận thu tài nguyên rừng.
Tại Khu Dự trữ sinh quyển Miền Tây Nghệ An, phụ nữ còn tham gia tích cực vào các tổ nhóm bảo vệ rừng cộng đồng, giám sát tài nguyên và tuyên truyền bảo tồn. Việc gắn kết quyền lợi kinh tế với trách nhiệm bảo vệ rừng đã tạo nên mối quan hệ “đôi bên cùng có lợi” giữa cộng đồng và tài nguyên thiên nhiên.
Phan Thị Thu Hiện
Văn phòng Ban Quản lý
